'Grillroom Jeruzalem': waar is het beloofde land?

Winnaar van de VPRO Bob den Uylprijs 2012, de beste prijs voor het Nederlandstalige reisboek, is'Grillroom Jeruzalem' van P.F. Thomése, over diens reis in Israël in 2010. De reisbeschrijving wordt gedaan alsof de schrijver een film voor zich ziet afspelen. De werkelijkheid blijft lang verscholen achter cynische, bijtende opmerkingen die niemand en niets besparen om de absurditeiten in het leven het hoofd te bieden. Onder die cynische laag gaat een verhaal schuil over de verwrongen werkelijkheid vol van tegenstelling en onmenselijkheid in een land dat eens de naam "Beloofde Land" kreeg. 'Grillroom Jeruzalem' is een reisboek met een statement.

Reis door het bezette, beloofde land

Daar ben je dan, in het beloofde land zonder beloftes. Je geniet de volledige bescherming van een vredesorganisatie die je zal leiden door het verwoeste Heilige Land waar al zo lang oorlog wordt gevoerd dat niemand zich nog kan herinneren waar het mee begon. Samen met de schrijvers Jan Siebelink, Rosita Steenbeek en de schrijvende priester Antoine Bodar breng je in razend tempo een bezoek aan de toeristische trekpleisters, ontmoet je geestelijke, christelijke leiders van Palestijnse afkomst. Om blijk te geven van het goede werk dat de VN verricht wordt je langs een door de VN opgerichte meisjesschool waar meisjes dromen van een leven buiten de Gazastrook geleid. Onderwijl trekt de bizarre, onbegrijpelijke werkelijkheid van sociale tegenstellingen en schrijnende, inhumane leefomstandigheden zo snel aan je voorbij dat je het nauwelijks kunt bevatten. Reisschema’s worden nauwkeurig gevolgd en lijstjes afgewerkt om je de “verschrikkelijke werkelijkheid van de bezette gebieden [te] tonen”(1), maar de snelheid waarmee dit gebeurd maakt dat deze werkelijkheid meer lijkt op iets wat je op tv hebt gezien of in de krant hebt gelezen:

“‘Dit is een nieuwe nederzetting die de kolonisten in Hebron begonnen zijn.’ Zo ziet een nederzetting er dus uit, denk ik. Het was voor mij altijd een woord uit de krant, iets wat je aannam zonder te beseffen wát je eigenlijk aannam.” (2)

Reisboek met een statement

Dit is hoe P.F. Thomése zijn reis in 2010 in ‘Grillroom Jeruzalem’ beschrijft. Met het boek wint Thomése de VPRO Bob den Uylprijs 2012, de prijs voor het beste Nederlandstalige reisboek uitgegeven in het afgelopen kalenderjaar. Hoewel het boek een reisverslag is, speelt de reis zelf niet de hoofdrol, daarvoor verlopen de bliksembezoekjes te snel. Israël, land van diversiteit aan religies en etnische afkomst, grillroom waar alles samenkomt, vormt het decor voor een kritische beschouwing van onze maatschappij en ons denken.

Op pijnlijke wijze drukt hij de lezer op de feiten: alles wat je denkt te weten over de oorlog die in Israël wordt gestreden is gebaseerd op losse flodders. Het is absurd te denken dat je kunt helpen in een wereld vol totale tegenstellingen. Thomése spaart niemand, al vanaf het moment dat het boek in de zomer van 2011 uitkwam, struikelde menigeen over de manier waarop hij de NCRV filmploeg beschreef die meeging op reis. Het is vreemd dat dat hem juist in de moeilijkheden bracht, omdat de filmploeg niet het meest en ook niet als enige wordt bekritiseert. Als schrijver weet hij te provoceren, hij spot met de doden en met cynische opmerkingen weet hij iedere religie en hun leiders naar beneden te halen. Hij is brutaal en recht voor zijn raap. Thomése steekt de draak met zijn medereisgenoten; Jan Siebelink als de welgeklede tuinier, Antoine Bodar als theologische gids van dit viertalige Bijbelclubje en Rosita Steenbeek als filmster.

Net als in de film

Je zou ‘Grillroom Jeruzalem’ kunnen lezen als een filmscript. In het boek oppert Thomése na het zien van de tv-ploeg dat hij het scenario van de film wel schrijven kan. Zijn reisgenoten zijn in dit licht gezien fictieve personages, met slechts een hint naar de personen die zij in de werkelijkheid zijn. ‘Grillroom Jeruzalem’ toont de absurditeiten in het leven; een groep schrijvers die niets weten van de oorlog die in Israël wordt gevoerd, maar toch uitgenodigd worden om een toeristische, maar ook leerzame reis door het beloofde land te maken, waarbij ze ook nog eens beschermd en in zekere zin afgeschermd worden. De dingen die ze zien, zijn zo onwerkelijk dat het reizende gezelschap zich waant in een film.

‘Grillroom Jeruzalem’ is overigens vooral in het begin cynisch en provocerend. Het lijkt een facade waarachter Thomése zich verschuilt om de werkelijkheid niet onder ogen te hoeven zien en op afstand te blijven. Bovendien mag hij op schrift direct zijn, de verslaglegging van de gesprekken die hij heeft met de geestelijk leider of de rondleider tonen een bedeesd karakter die voorzichtig is en de juiste woorden kiest om niet teveel commotie te veroorzaken. Naarmate het verhaal vordert, laat Thomése de realiteit toe in ‘Grillroom Jeruzalem’ en wordt de vertelling grimmiger. Nee, dan toch liever de film.

Lees verder

• 'Duivelsmuziek', reis door de geschiedenis van de blues
• 'Macbeth heeft echt geleefd'; mythische, historische helden
• Reis naar de hel in 'Waarom de hel naar zwavel stinkt'