Recensie: Kopano Matlwa, 'Gedane Zaken'

In 'Gedane zaken' van de jonge schrijfster Kopano Matlwa wordt een blanke pater naar een zwarte school in Zuid- Afrika gehaald om vier kinderen iets bij te brengen over de waarden en normen vanuit religieus perspectief. Maar of dat nu zo’n goed idee is?

Zwarte school, excellente school

“… in een tijd waarin je in dit land alleen maar ergens kon komen als ze je kenden, was het heel riskant wat zij deed, uit het niets opduiken, zonder strijd, zonder gevangenis, zonder partij, zonder wat dan ook.” (1) Mohumagadi richt desondanks met succes de Sekola sa Dithhora op, een excellente school. “Een school waar geschiedenis geen vak was over postonafhankelijkheidsrancune, oorlog en haat, maar een getuigenis van alles wat in de voorbije eeuwen was overwonnen.” (2) Het is een enorm statisch gebouw, omringd door hekken, zodat de armoede buiten blijft. Dit is een school voor excellente, maar zeker ook rijke zwarte leerlingen, waar ieder klaslokaal, iedere trap een naam had die verwees naar de grootheden van de Afrikaanse geschiedenis. Met strenge hand bestuurt Mohumagadi de school, waar nooit een straf wordt uitgedeeld tot die ene excursie naar de inaugurele rede van Nkosi Johnson. Vier leerlingen worden op de achterbank van de bus " '..aangetroffen alwaar ze waren betrokken bij een orgie'". (3)

Het bestuur van de school oppert dat dit incident tussen leerlingen is voorgevallen, omdat er in de school geen sprake is van enigerlei inbreng op religieus vlak. Mohumagadi, die niets wil weten van religie, stemt uiteindelijk toe. Pater Bill heeft aardig wat op zijn kerfstok en is daarnaast ook nog blank. Precies de juiste man voor deze zaak, zo denkt Mohumagadi. Zonder meer te informeren laat ze de pater naar de school toe komen, maar zodra hij de school binnenstapt, herkennen zij elkaar en weet Mohumagadi dat ze een vergissing heeft begaan. Matlwa weet de ontvangst van pater Bill prachtig te omschrijven door commentaren te gebruiken van de leerlingen in de school. “ ’Moet je zien hoe bleek hij is,’merkten sommigen op.” (4)

Niet alles is zwart / wit

Op sublieme wijze ontvouwt zich de geschiedenis tussen Mohumagadi en pater Bill. Wat het verhaal van Gedane Zaken zo sterk maakt is de manier waarop Matlwa de geschiedenis Zuid- Afrika en haar mensen verweeft met een persoonlijke geschiedenis. Het verhaal is zo opgebouwd dat de schrijfster de lezer in een bepaalde richting laat denken, een richting die gebaseerd is op vooroordelen, onjuiste of onvolledige informatie en racistische gedachten. De lezer leert waarom Mohumagadi zich wil verzetten tegen religieuze invloeden in haar school en waarom ze bijna dwangmatig haar dagelijkse routine afwerkt. Hardnekkig probeert ze aan haar oude levenswijze vast te houden die wordt verstoord door pater Bills aanwezigheid. Dit leidt tot felle, kille reacties naar Pater Bill, die in eerste instantie lijken op een uiting van racisme, maar die bij nader inzien anders geïnterpreteerd kunnen worden.

De kille houding van Mohumagadi staat recht tegenover de warme en begripvolle houding van pater Bill. De pater wil een relatie met de vier leerlingen die hij onder zijn hoede krijgt, opbouwen, maar zijn aanpak wekt wantrouwen, vooral bij Mlilo. Vol wantrouwen en misgenoegen ziet de leerling hoe Pater Bill een poging doet toenadering tot hem en de andere drie leerlingen te zoeken. Totdat de pater een videospeler tot zijn beschikking krijgt, waarmee hij de verschillen tussen de leerlingen en het verschil tussen hem en de leerlingen doet vervagen; ze houden immers allemaal van tekenfilms kijken. Voorzichtig wordt de muur tussen hen opengebroken en de kinderen beginnen te vertellen over hun thuissituatie. Op een dag leert hij zelfs de ware bedoeling achter het incident tijdens de excursie naar de inaugurele rede van Nkosi Johnson.

Gedane zaken nemen geen keer

Pater Bill die lang niet zo hardnekkig bezig is de herinnering tussen hem en Mohumagadi te wissen, praat zijn mond voorbij als zij samen in de lerarenkamer zijn. Hij probeert het goed te maken door te zeggen dat het gedane zaken zijn. Mohumagadi wordt woedend: “ ‘Dus jij noemt de vijftien jaar verdriet, ondraaglijk verscheurend verdriet, vijftien jaar slapeloze nachten, vijftien jaar angst, vijftien jaar woede, pijn en razernij “gedane zaken”?’ ”. (5) Mohumagadi kan zich niet meer kalmeren. Ze wil hem confronteren met alles wat hij fout heeft gedaan en fout doet en loopt resoluut naar zijn klaslokaal. Daar ziet ze hem met de vier leerlingen naar een wel heel sexueel beladen film kijken. Mohumagadi is de rede voorbij en barst los in razernij. De invloed die deze scene heeft op de vier kinderen is enorm. Ieder kind gaat er op zijn eigen manier mee om, maar Mlilo verwerkt het op een hele eigen manier. Hij zoekt de pater op en zo komt de lezer achter de ware oorzaak voor Mlilo’s vijandige houding naar pater Bill.

Over liefde en racisme

Mlatwa zet de lezer graag op het verkeerde been. Zo is het incident tijdens de excursie veel onschuldiger dan in eerste instantie doet vermoeden. Ook de reactie van Mohumagadi en Mlilo op pater Bill lijken eerst te zijn gestoeld op racistische gevoelens, maar de oorzaak voor hun gedrag blijkt later ergens anders te liggen. Tenslotte neemt het verhaal op het eind zo’n radicale wending, dat je als lezer ook het idee moet laten varen dat het ‘slechts’om een liefdesroman gaat. Door de verhaalopbouw, stijl en sterke karakterisering van de personages zet Mlatwa een ontroerend en krachtig verhaal neer. Gedane zaken, een boek dat simpelweg niet mag ontbreken in de boekenkast. Een ware aanrader.