De Verdovers, Anna Enquist

Met het boek De Verdovers heeft de bekende Nederlandse schrijfster Anna Enquist een bijzondere doktersroman afgeleverd. Het onderliggende thema van De Verdovers is echter van psychologische aard: wat doen we met onze trauma's, wegstoppen en verdoven of ze voelbaar maken en naar de oppervlakte laten komen? Het boek gaat ook over de ongrijpbaarheid van onze driften en verlangens en over de remedie die werk en discipline kunnen bieden.

Anna Enquist

Anna Enquist (1945) is psychoanalytica en klassiek geschoold pianiste. Bovendien is zij één van Nederlands meest geliefde auteurs. Haar gedichten en romans zijn in vele talen vertaald. Zij ontving tal van literaire prijzen. In Nederland verschenen haar werken bij Uitgeverij de Arbeiderspers, zo ook haar roman De Verdovers (2011).

De Verdovers

Het verhaal
Als Hanna, de vrouw van psycholoog Drik na een ziekbed is overleden, ondervindt hij veel steun van zijn zus Suzan en haar man Peter. De dochter van dit laatste stel, Roos, heeft veel verdriet van het overlijden van haar tante en gaat onverwacht op kamers. Sinds een trauma in hun vroege jeugd staan broer en zus elkaar erg na. Maar ze gaan heel verschillend met hun verleden om. Drik probeert de pijn naar boven te halen om rust te vinden en Suzan stort zich gedisciplineerd op haar werk. De beroepen van Drik, psycholoog, en Suzan, anesthesist, staan symbool voor het onderliggende thema: pijn oprakelen of pijn verdoven.
Als Drik na een periode van rust zijn praktijk weer hervat krijgt hij te maken met Allard Schuurman, een jongeman die vanwege zijn studie bij hem in leertherapie komt. Na een aantal sessies deelt Allard hem mede dat hij de brui heeft gegeven aan zijn studie psychiatrie en zich nu vol enthousiasme gooit op de anesthesiologie. Hij komt onder de hoede van Suzan. Drik verzwijgt ten overstaan van Allard dat Suzan zijn zuster is en ook aan Suzan maakt hij niet bekend dat Allard een patiënt van hem is. Dat heeft noodlottige gevolgen, wanneer er tussen Suzan en de veel jongere Allard een kortstondige affaire opbloeit.

Het thema
Suzan moet van haar superieur de conclusies van een onderzoek over awareness ook in hun ziekenhuis toetsen. Éen van die conclusies is dat patiënten die tijdens de operatie wakker worden, helder zijn en pijn lijden, minder last lijken te hebben van stressstoornis dan de mensen die maar half bij bewustzijn lijken te komen. Die laatste groepering denkt dat ze gek worden, los van de werkelijkheid. De pijnlijder daarentegen weet dat het waar is en hoeft niet te twijfelen. Dit is de parallel die Enquist trekt tussen awareness gedurende de narcose en het tot je bewustzijn toelaten van alle narigheid in je leven, zodat je in de werkelijkheid komt te staan. De psychoanalyse gaat er vanuit dat het voor de patiënt in de meeste gevallen heilzaam is te voelen wat er in hem omgaat. De weerstand tegen het verborgen gevoel moet worden opgeheven; als het gevoel werkelijk beleefd mag worden komt het tot rust en verdwijnen de symptomen. Zo schrijft Anna Enquist dat ook in haar nawoord.

Overigens krijg je in het boek geen pasklaar antwoord op de vraag wat nu beter voor je is: je trauma's wegstoppen en verdoven of ze voelbaar maken en naar de oppervlakte halen. Je zou denken dat Enquist gezien haar achtergrond als psychoanalytica pleit voor het laatste. Maar er worden - in dit boek - geen conclusies getrokken. Sterker nog je krijgt de indruk dat de één nu eenmaal meer gebaat is bij bewustwording en de ander bij verdoving en dat beide attitudes tools zijn om de verschrikkingen binnen een mensenleven te kunnen hanteren.

De laatste gedachte van Suzan, als ze een man moet verdoven die om medische redenen gedurende de operatie wakker moet worden gemaakt, is: "Traag zal hij uit de verdoving omhoog zwemmen en bovenkomen in een onbegrijpelijke, gruwelijke wereld". De vraag is of Enquist deze metafoor alleen bedoelt als gedachtengoed van Suzan of dat ze hiermee wil aangeven dat de keuze voor het wegstoppen van je gevoelens soms leefbaarder is dan de keuze om ze voelbaar te maken.

Reality
Anna Enquist nam voor dit boek deel aan het project "Schrijven op de Afdeling", een activiteit op het gebied van Literatuur en Geneeskunde van het VUMC. Daarbij koos zij voor de anesthesiologie als tegenhanger van haar eigen vak, de psychoanalyse. In het ziekenhuis liep zij hele dagen mee op de operatiekamer en interviewde zij tal van stafleden, assistenten in opleiding en anderen.

Haar bevindingen zijn neergelegd in het boek De Verdovers, dat in ruime mate doorspekt is met situaties in de operatiekamer. Het lijkt of Enquist er echt zin in had om haar nieuw verworven kennis te boek te stellen. Met de beschrijving van de situaties op de operatiekamer, de routineuze handelingen bij de ingrepen, de moeilijkheden die daarbij kunnen optreden en de onsmakelijke details begeeft de schrijfster zich op het populaire pad van Reality. Rauw als Enquist kan zijn, doet ze er her en der nog een schepje bovenop met bijna schokkende beeldspraak. Dat is bijvoorbeeld het geval als er bij een man een galblaasresectie moet worden gedaan. Het blijkt een lastige klus te zijn. "Het is een joekel", aldus de chirurg, die volgens de beschrijving van Enquist "staat te trekken als een visser in gevecht met een sterke snoek". Met de scène, waarbij Suzan tijdens het gerommel aan slangen onder de operatietafel een zoen uitwisselt met Allard, wordt er een tikje soap aan de realiteit toegevoegd. Of zou het in de praktijk echt gebeuren dat er vozende lieden onder de operatietafel rondkruipen, terwijl je daar half dood ligt te gaan?

In ieder geval zullen angsthazen en tere zieltjes dit boek niet altijd kunnen appreciëren.