De eenwording van Nederland (geografie) – Ben de Pater e.a

'De eenwording van Nederland' (1988) is een geografisch boek geschreven door Hans Knippenberg en Ben de Pater. De auteurs geven aan hoe Nederland in de 19de en 20ste eeuw een eenheid geworden is. Het regionale mozaïek ontkleurde en gesloten economieën werden opengebroken. De geografen kijken naar de eenwording van Nederland: infrastructureel, economisch, politiek en sociaal-cultureel. Een boek bestemd door de geograaf en de geïnteresseerde leek.

Gegevens

• titel: De eenwording van Nederland
• auteurs: Hans Knippenberg en Ben de Pater
• jaar: 1988
• uitgever: SUN, Nijmegen
• ISBN: 90-6168-286-x

Inhoud van het boek ' De eenwording van Nederland'

Het jaar 1800, ten tijde van de Franse Revolutie, wordt gezien als het begin van de eenwording van Nederland. Er kwam een einde aan de federaal georganiseerde republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Hiermee kwam tevens een einde aan het gewestelijk particularisme en de achterstelling van de rooms-katholieken. Het was vooral een staatkundige gebeurtenis. Op deelniveau -infrastructureel, economisch, politiek en sociaal-culturele aard- moest er nog eenwording plaatsvinden.

infrastructurele eenwording
Hier betreft het de toenemende verbondenheid en bereikbaarheid van de verschillende delen van Nederland door de aanleg van transport- en communicatiestelsels. Denk hierbij aan land-, water- en spoorwegen, telefoon- en telegraafverbindingen. Deze vormen de materiële voorwaarde voor economische, politieke en sociaal-culturele eenwording.

economische eenwording
Dit betreft de expansie van markten die verschuiven van lokale naar nationale en zelfs internationale markten. Een goed voorbeeld betreft het product bier. Eerst waren er 500 lokale bierbrouwerijen in heel Nederland. In de laatste helft van de 19de eeuw kwamen moderne, industriële bierbrouwerijen in Noord-Nederland. En na de Eerste Wereldoorlog ook in Zuid-Nederland. Tegenwoordig (eind jaren '80) zijn er nog maar ongeveer 200 bierbrouwerijen (gedeeltelijk in buitenlandse handen).

politieke eenwording
Het toenemend belang van een nationale overheid ten koste van lokale overheden en elites. Er ontstaat een 'maatschappelijke staat'. De staat dringt door in alle uithoeken van het land via wetten en verplichtingen voor burgers. En burgers voelen zich in toenemende mate betrokken bij de nationale staat. Staat en natie vallen meer en meer samen (Nederlands elftal, vorstenhuis, volkslied krijgen allemaal emotionele betekenis).

sociaal-culturele eenwording
Er is sprake van culturele homogenisering: op het gebied van taal (ABN), nationale lectuur en literatuur, etc.

tegenkrachten
Naast eenwording zijn er ook tegenkrachten waarneembaar. Denk hierbij aan segmentering en segregatie. Voorbeeld is de verzuiling en socialisatie van de economie. De relatie tussen integratie en homogenisering is afhankelijk van het ruimtelijk schaalniveau. Ook bestaat er verdeeldheid binnen lokale of regionale samenleving (rijk vs arm, verschil tussen seksen). Tot slot volgt modernisering niet noodzakelijkerwijs op traditie en onveranderlijkheid.

Mening van Etsel

In onze verbeelding bestaat Nederland al heel lang. Maar in werkelijkheid werd de eenwording pas in de 19de en 20ste eeuw gevormd. Wie Nederland goed bestudeert kan nog wel degelijk onderling grote verschillen waarnemen. Nederland is minder een eenheid dan de media ons doen voorspiegelen. Bovendien is met de toestroom van buitenlanders naar Nederland minder sprake van een echte Nederlandse samenleving. Ook valt nog te bezien hoe groot de invloed is van Europa op Nederland. Wordt de Nederlander meer Europeaan of keren we ons juist af van Europa en willen we onze Nederlandse identiteit versterken?

Overigens is wel frappant om te zien hoe sommige mensen streven naar eenwording. Zij denken dat eenheid ontstaat wanneer alle mensen hun eigen tradities overboord gooien. Vanuit Joods optiek bezien is dit een verwerpelijke benadering. Eenheid ontstaat juist door het handhaven van de eigen tradities. Natuurlijk is het slim om een aantal zaken centraal te regelen, maar dit moet wel met behoud van eigen cultuur. Zodra mensen het gevoel hebben dat ze hun eigen tradities dreigen te verliezen ontstaat er juist onenigheid. Een Fries moet een Fries blijven en een Zeeuw een Zeeuw. Zelfs een buitenlander die zich in Nederland vestigt moet zijn eigen cultuur kunnen handhaven ondanks het noodzakelijke aanpassingsproces. Daar is niets verkeerds aan. Het gaat slechts om het accepteren van elkaars verschillen. Eeuwenoude tradities, tenzij het slechte en gewelddadige zijn, moeten niet overboord worden gegooid. Een centrale overheid zou juist regionale verschillen moeten koesteren en stimuleren. Uiteraard moeten perifere gebieden economisch geholpen worden en is het slim wanneer iedereen in Nederland ABN spreekt. Maar het idee van gelijke monniken en gelijk kappen werkt niet. Laat ieder mens en elke regio zijn eigen talenten ontplooien. Zo ontstaat de grootst mogelijke eenheid die men maar kan bedenken.

Een laatste slotwoord over het boek. Het boek is makkelijk te lezen en staat niet vol geografische termen. Het geeft een goede weergave van de eenwording van Nederland. Het is interessant om te lezen hoe zich dat zo ontwikkeld heeft. Gelukkig is Nederland desondanks divers gebleven. We wachten met spanning af hoe Nederland zich in de komende jaren verder gaat ontwikkelen. Blijft de eenheid bestaan en wordt die zelfs sterker of brokkelt die juist weer af? Mogelijk levert dat weer voldoende stof op voor een vervolg op dit prachtige boek.

Meer lezen over geografie? Ga dan naar mijn special over Geografische verkenningen.

Lees verder

• Boekrecensie: Het geografisch huis – De Pater/Van der Wusten
• De Gelderse Vallei (regionale geografie) - Prof. Hoekveld
• Steden en streken (sociale geografie) – Hauer / De Pater
• Regionale geografie volgens professor G.A. Hoekveld
• Nederland in delen (regionale geografie) – Ben de Pater e.a