Boekrecensie: Gereformeerden en Jodendom – G.J. van Klinken

'Opvattingen in de Gereformeerde Kerken in Nederland over het Jodendom, 1896-1970' is een proefschrift van G.J. van Klinken. In deze dissertatie komen opvattingen naar voren die gereformeerden hebben over het Jodendom. Stond vóór de Tweede Wereldoorlog zending onder Joden centraal, ná de Holocaust en ná de oprichting van de Staat Israël is men er anders over gaan denken. Maar in hoeverre positief? Etsel geeft hier zijn mening over.

Gegevens

• titel: Opvattingen in de Gereformeerde Kerken in Nederland over het Jodendom, 1896-1970
• auteur: G.J. van Klinken
• jaar: 1996
• uitgeverij: Kok-Kampen
• ISBN: 90 242 6165 1

Inhoud van het boek 'Opvattingen in de Gereformeerde Kerken in Nederland over het Jodendom, 1896-1970'

De Gereformeerde Kerken zijn de laatste decennia 'op zoek' gegaan naar het Jodendom. Willen de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN) met de Joden praten dan moet naar de traditie van de GKN gekeken worden. Als het verleden verdrongen wordt is dat een obstakel voor de toekomst.

Bij de GKN was naast vooroordelen en gematigd zendingsstreven, ook respect voor het oude volk. De uit Doleantie en Afscheiding voortgekomen GKN had aan het eind van de 19de eeuw een afwijzende houding t.a.v. Joden als maatschappelijke groep en bestreed men het Jodendom als valse religie. Vanaf 1916 was er een grote zendingsactie onder Joden. Na 1948 is er sprake van bezinning en verandering.

In de dissertatie wordt de vraag gesteld welke opvattingen binnen de GKN de houding tegenover Joden en Jodendom bepaalden. Bij de meningsvorming van de GKN had de term 'Jodendom' twee betekenissen:

1. verzamelterm voor alle individuele Joden;
2. aanduiding voor een geestelijke grootheid
• die zich beriep op de Joodse Bijbel
• die het NT verwierp en Jezus niet aanvaardde als Messias.

De visie op het Joodse volk kenmerkt zich door diversiteit van opvattingen: twee heterogene elementen:

1. bekering van het Jodendom als voorspel van de wederkomst van Christus (volgens het gedachtegoed uit Afscheiding en Réveil)
2. vervangingstheologie van Abraham Kuyper; geen ruimte voor het Jodendom.

De bekering van de Joden vond plaats via gebed omdat alleen God de verharding bij de Joden kan wegnemen en het herstel van Israël teweeg kan brengen.

Abraham Kuyper informeerde zijn achterban over het Jodendom en die slikte dat als zoete koek. Voor het Jodendom was geen plaats meer. Het Jodendom werd voorgesteld als anti-christelijke grootheid. De Joden overheersten de samenleving. De gereformeerden voelden zich maatschappelijk achtergesteld t.o.v. de Joden. De geestelijke confrontatie was dat Joden tegen het messiasschap van Jezus waren. Het ging niet om het winnen van Joodse zielen, maar om de strijd tegen mensen die tegen Jezus waren.

Zoals al eerder gemeld begon van 1916 een grote zendingsactie onder Joden. Die werd in gang gezet door J.P. Tazelaar. In 1918 kwam de GKN met een uitspraak dat het Jodendom een boze geest was achter de revolte tegen de gevestigde christelijke orde. Er werd ook zending bedreven onder Joodse kinderen via de Messiasbode. In dit blad werden Joden opgeroepen om zich in Christus met God te laten verzoenen. Men richtte zich op het orthodoxe Jodendom dat als opstap tot het christendom werd gezien. Gereformeerden richtten hun pijlen alleen op Joden, niet op andere groepen in de samenleving. Het ging óf om het zielenheil van de Joden óf om de strijd aan te gaan tegen het Jodendom als valse religie.

Door de aankomende oorlog werd de zendingsdrang iets minder. Wat dachten de Gereformeerden van de Jodenvervolgingen?

1. Een straf van God?
2. Het Jodendom riep de haat van het heidendom over zich heen?

Een beledigend antwoord kwam van Johannes de Heer: Satan zou proberen om de Joden van alle leeftijden om te brengen om te voorkomen dat het herstel van Israël het duizendjarig rijk zou inluiden.

In de periode 1938-1942 waren er nog steeds twee 'polen' in het gereformeerde denken:

1. Antithese: Joden moesten zich bekeren voor het te laat was (straf).
2. Filosemitische pool: nadruk leggen op barmhartigheid t.a.v. Joden (pedagogisch)

Tijdens de oorlog boden gereformeerde individuen Joden onderdak. Dit leidde tot talloze gewetensstrijd.

Na 1945 ging men weer door met de zending maar nu met de nadruk op het pedagogische karakter. Pas in 1950 kwamen gereformeerden tot bezinning. Er kwam toenemend besef van eigen schuld en nalatigheid in de oorlogsjaren. Men begon te twijfelen aan de almacht van God! Men begon te kijken naar de grondtekst van de Bijbel, de bronnen. Zo 'ontdekte' men de Joodse oorsprong en het Joodse karakter van de Bijbel. Er ontstond hoop door belangstelling in eschatologie én de staat Israël. Er was schaamte over Auschwitz en tegelijk hoop in het land en volk van Israël. Als hierin de hand van God gezien kon worden dan zou het 'herstel van Israël' en de vervulling van de zendingsopdracht verwijzen naar de wederkomst van Jezus.

Er kwam een radicaal nieuwe leeswijze van de Bijbel o.l.v. Berkhouwer: Auschwitz kon niet meer gezien worden als straf van God over het Joodse ongeloof en de staat Israël kon niet gezien worden als vervulling van de Bijbelse profetie. De christen kende niet bij voorbaat het verloop van de geschiedenis. Andere gereformeerden beschouwden dit als verschraling van de Bijbelse boodschap. Er werd ook geopperd geen zending meer onder Joden te bedrijven. Nes Ammim in Israël werd de katalysator in deze discussie. De spanningen binnen de GKN namen hierdoor toe. J. Verkuyl vond dat onopgeefbare principes zoals het zendingsbevel van Christus, hierdoor in gevaar kwamen. Kon men de 'bezinning' aanvaarden zonder vooronderstellingen op te geven? – de almacht van God, de noodzakelijke middelaarschap van Christus voor ieder mens, de Bijbel als profetisch boek. Daarom blijft de relatie met het Joodse volk emotioneel geladen.

Mening van Etsel

In deze uitgebreide dissertatie komen heel wat interessante onderwerpen aanbod die een goed beeld geven hoe een bepaalde geloofsrichting binnen de protestantse kerk over Joden en het Jodendom denkt. Toch is het proefschrift incompleet. Er wordt geen uitleg gegeven waarin het Jodendom en christendom van elkaar verschillen en waarom Joden nu zoveel moeite hebben met de zending. Weliswaar behandelt één hoofdstuk de Joodse reacties maar die geven niet echt weer hoe het Jodendom denkt over zaken als God. Daarom zullen weinig lezers begrijpen wat nu precies het hete hangijzer is. Overigens is bovengenoemd hoofdstuk wel interessant omdat aangegeven wordt dat een aantal Joden zoals J.H.M. Chunaceiro, A.B. Davids en J. Tal, bereid was om van gedachten te wisselen met de gereformeerde aan het begin van de 20ste eeuw, maar dat er van gereformeerde zijde niet op gereageerd werd. Na 1916, toen de zending in volle gang werd gezet, hebben Joden uiteraard niet opnieuw een aanbod gedaan.

Rabbijn Tal schrijft in 1916 dat christelijke theologen zich opwerpen als kenners van het Jodendom, maar er eigenlijk helemaal niets van afweten. Christelijke theologen handelen zo op grond van de vervangingstheologie en onterechte wetenschappelijke pretentie. Wat Joden zelf zeggen daar wordt niet naar geluisterd. De Joodse kritiek op de gereformeerde zending vanaf 1916 betreft vooral het gebrek aan ethische remmingen: veelal wordt gepoogd Joodse kinderen te bekeren.

Interessanter zou zijn zijn geweest om te onderzoeken wat christenen in het algemeen en gereformeerden in het bijzonder nu precies met zending wensen te bereiken. Bij reacties op mijn artikelen op de InfoNu-site vraag ik de bezoekers daar wel eens na. Ik leg uit dat volgens het Jodendom alleen God bestaat. Er kan dus niets aan worden toegevoegd, ook geen Jezus (als bemiddelaar) en de Heilige Geest. God is immers onveranderlijk en onafhankelijk. De meeste christelijke bezoekers komen dan met de opmerking dat Jezus gelijk aan God is (in plaats van bemiddelaar is Jezus opeens God geworden!). Maar waarom willen christenen dan zending bedrijven? Joden geloven immers al in God, er valt dus niets te bekeren. Vervolgens komen christenen dan met de opmerking dat Jezus naast God ook nog eens mens is. Dus God is enerzijds een onafhankelijke Schepper en anderzijds een afhankelijk schepsel. Wat schieten we daar mee op? Wanneer God onafhankelijk is, betekent dat automatisch dat Hij niet beïnvloed kan worden door een afhankelijk schepsel. Het hele idee dat God tevens mens is, is dus absurd.

Uit bovenstaande moeten we dus concluderen dat het bekeren van Joden tot Jezus geen enkel doel dient. Christelijke zending is per definitie zinloos. Feitelijk had de promovendus die conclusie moeten trekken in zijn proefschrift. Maar dat was kennelijk te veel gevraagd voor een christelijke godsdienstwetenschapper.

Tot slot nog een opmerking over de bezinning die zou hebben plaatsgevonden binnen de gereformeerde kerken. De Bijbel zou, zo schrijft de auteur, na de oprichting van de staat Israël op een andere manier gelezen worden. Maar is dat wel zo? Bij gereformeerden en andere christenen is het idee ontstaan dat met de terugkeer van het Joodse volk naar Israël de Bijbelse profetieën zijn uitgekomen en dat de wederkomst van Jezus nabij is. Zo is bij hen het idee ontstaan dat de christelijke uitleg van de Bijbel toch klopt. Maar zo maken zij dezelfde fout die ze al 2000 jaar lang maken. Altijd heeft het idee bestaan dat Joden bekeerd moeten worden c.q. jaloers gemaakt moeten worden op Jezus als Messias. Maar stel dat christenen daarin geslaagd waren, dan had het Joodse volk nu niet meer bestaan en was van een terugkeer naar Israël geen sprake geweest. Christenen zouden dan in totale verwarring zijn geweest omdat de profetie in de Bijbel niet meer klopte. Het is slechts aan God en het Joodse volk te danken dat de Bijbelse profetie wél is uitgekomen. Dus NIET de christelijke uitleg van de Joodse Bijbel klopt, maar ALLEEN de Joodse uitleg. En omdat Bijbelse profetieën altijd uitkomen op de wijze zoals de Joden die uitleggen, zal er ook geen sprake zijn van een wederkomst van Jezus. Gelukkig maar, want zouden de Joden in Jezus gaan geloven (en dus niet meer de Tora kunnen naleven op de wijze zoals ze nu doen) dan betekent dit automatisch het einde van het Joodse volk en dat zou ingaan tegen de Bijbelse profetieën die stellen dat het Joodse volk eeuwig zal blijven bestaan. Zolang er gereformeerden (en andere christenen) zijn die menen dat Joden jaloers gemaakt moeten worden op Jezus en bijvoorbeeld de Messiaanse Joden die in Jezus geloven ondersteunen, kan natuurlijk nimmer gesproken worden van een bezinning. Ze gaan gewoon op oude voet verder. Maar omdat het Joodse volk eeuwig zal blijven bestaan is de christelijke weg uiteindelijk een doodlopende weg. Daar zullen christenen wel achter komen wanneer de echte Joodse Masjiach zal komen en de wereld zal onderwijzen in de Tora. Duizenden jaren lopen christenen al te schreeuwen dat Joden blind zijn. Wanneer de Joodse Masjiach komt zullen ze echter inzien dat zij degenen waren die blind waren en tegen God streden door te proberen het Joodse volk uit te roeien.

Meer informatie: Jodendom en christendom: juridische / theologische discussie.