Boekrecensie: De dominee van de NSB – Henk Tijssen

Dominee Wilhelm Theodor Boissevain was een getalenteerde dominee die tijdens de Tweede Wereldoorlog de partij ideoloog werd van de NSB. De dominee kwam uit een traditioneel Hervormd gezin. Zijn theologie werd beïnvloed door Kohlbrugge en Hoedemaker. Boissevain probeerde protestanten te winnen voor de NSB. Hij was openlijk antisemiet. Waarom werd hij lid van de NSB? Henk Tijssen heeft er een scriptie over geschreven dat in boekvorm is verschenen.

Gegevens

• titel: De dominee van de NSB
• auteur: Henk Tijssen
• jaar: 2009
• uitgeverij: Omniboek
• ISBN: 978-90-5977-433-9

Inhoud van het boek 'De dominee van de NSB'

Dr. Wilhelm Theodor Boissevain had heel wat plannen met de Hervormde Kerk. Hij wilde deze reorganiseren, een synthese maken van modernisme en orthodoxie, één algemene christelijke kerk in Nederland vestigen en deze kerk met de Duitsers en de NSB te laten samenwerken.

Er zijn vier stadia in het denken van dominee Boissevain te ontdekken:

1. reorganisatie van de kerk via de kerkelijke weg;
2. hij probeerde de theologie van Hoedemaker in overeenstemming te brengen met de moderne theologie + een krachtige leider in kerkelijke aangelegenheden;
3. een herinterpretatie van de idealen van Hoedemaker – op eigen wijze 'heel de kerk en heel het volk';
4. een nationaal socialist zonder de neiging te hebben het nationaal socialisme aan de kerkganger op te dringen – wel was hij antisemitisch.

Wat was de plaats van Boissevain in de NH-kerk? In eerste instantie nam deze dominee een marginale plaats in. Door de Eerste Wereldoorlog verdween het optimisme in cultuurpessimisme. Maar dominee Boissevain zag lichtpuntjes voor de kerk zoals tot uiting kwam in zijn proefschrift Evangelische Katholiciteit en zijn boek De kansen der kerk. Later werd hij pessimistisch vanwege de opkomst van het bolsjewisme en de materialistische cultuurgeest. Hij besloot lid te worden van de NSB in de hoop dat er een sterk kerkelijk leider en een sterke staatsman zou komen.

Waarom werd hij lid van de NSB? Henk Tijssen geeft de volgende redenen:

• Hij zag de NSB als een consequente uitwerking van Hoedemakers ideaal dat de kerk en de staat er moesten zijn voor heel de kerk en heel het volk.
• Daarnaast was hij teleurgesteld niet benoemd te zijn tot hoogleraar in Leiden. Zo kon hij zijn ideaal om het ambt van bisschop in te voeren niet uitvoeren.
• Hij zag het nationaal socialisme als een nieuw volks ontwaken, met respect voor de geestelijke cultuur.

Boissevain wilde de NSB toegankelijk maken voor de protestants-christelijke NSB-stemmers. Hij werd scherper in zijn kritiek op het bolsjewisme en het internationale Jodendom. Binnen de NSB werd hij geroemd maar daar buiten luisterde niemand naar hem. De NH-kerk had Boissevain afgeschreven.

Wat betreft de Joden was Boissevain negatief m.u.v. de christelijke Joden. Hij heeft geen rekening gehouden met het Joodse volk en repte met geen woord over de uitroeiing van de Joden.

Visie van Etsel

Dit boek geeft een aardig beeld van een zonderling figuur binnen de NH-kerk. Zonderling in de zin dat hij geïsoleerd raakte toen hij lid werd van de NSB. Maar of zijn theologie nu ook zo bijzonder was betwijfel ik. Hij is sterk geïnspireerd door Hoedemaker en Kohlbrugge die een sterke stempel hebben gedrukt op de NH-kerk. Dus Boissevain had niet echt bijzondere ideeën, hoewel hij een eigen interpretatie gaf aan 'heel de kerk en heel het volk.'

Ook zijn antisemitische houding was niet heel bijzonder. Hoewel veel christenen niets moesten hebben van de NSB, is toch wel bekend dat velen niet positief over Joden dachten op grond van het Nieuwe Testament. In de oorlog schreef de verzetskrant Trouw nog over het verband tussen de Holocaust en de uitspraak 'Zijn bloed kome over ons en onze kinderen.'

Hoewel in het boek staat dat Boissevain een belangrijke bijdrage geleverd heeft aan het winnen van het protestants-christelijk volksdeel van de NSB, wordt niet echt duidelijk welke christenen dat waren en waarom ze voor de NSB hadden gekozen. In dit verband had in het boek toch wel meer aandacht besteed mogen worden aan het feit dat het christendom altijd al gespeend was van triomfalisme; alleen degenen die in Jezus geloven kunnen gered worden (daarmee minacht je sowieso al anders gelovigen). Ook bestond het antisemitisme al 20 eeuwen en was de hele Kerk ermee besmet. Tegen die achtergrond is het dan ook logisch wanneer christenen lid worden van een antidemocratische partij als de NSB, die weliswaar niet christelijk was maar zeker wel anti-Joods.

Het boek lijkt vooral geschikt voor christenen die verstand hebben van de structuren binnen de NH-kerk. Voor een leek is dat lastig te volgen. Toch leest het boek makkelijk.

Mogelijk kan er nog meer onderzoek gedaan worden naar de rol van christenen tijdens WOII, zowel in positieve als negatieve zin.

Meer informatie: Jodendom en christendom: juridische / theologische discussie.