Het Familieportret, bestseller van Jenna Blum

"Het Familieportret" is een boek van Jenna Blum over de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog met haar vérstrekkende gevolgen, waarin de aandacht voor de Duitse slachtoffers van het Hitler-bewind centraal staat. Hoofdpersonen zijn een moeder en dochter van Duitse origine, woonachtig in Minnesota. De dochter gaat op zoek naar de sporen van haar biologische vader.

Jenna Blum

Jenna Blum groeide op in New Jersey. Ze studeerde Creative Writings aan de Universiteit van Boston en schreef talloze verhalen. Haar eerste roman "Those who save us" (Ned. vertaling Het Familieportret, uitgeverij De Boekerij, 2010) verscheen in 2004. Haar tweede roman "The Stormchaser" (2010) zal in de zomer van 2011 in Nederlandse vertaling verschijnen. In beide boeken - alhoewel over zeer uiteenlopende onderwerpen - staat de morele verantwoordelijkheid centraal. Hoe ver ga je om degenen van wie je houdt te beschermen. De verhalen gaan over mensen wier leven overhoop gegooid wordt door enorme vernietigende krachten, waarop je zelf geen invloed kunt uitoefenen; over het schuldgevoel van de overlevende, de geheimhouding en de hoop.

Het Familieportret

Het Familieportret is een boek om in één adem uit te lezen. Er is al heel veel geschreven over de Tweede Wereldoorlog en alle daaraan verbonden verschrikkingen. Het is dan ook een onderwerp waarover je nooit uitgepraat raakt. In het boek "Het Familieportret" staat het lot van de Duitse slachtoffers ten tijde van het schrikbewind van Hitler centraal. Het lot van soms heldhaftige mensen, soms mensen die geen andere keus hadden dan met het régime mee te werken en mensen die dat deden om anderen te beschermen. De vraag die zich daarbij onherroepelijk bij je opdringt is: "Wat zou je zelf doen met het mes op de keel?". Want oordelen over anderen vanuit je veilige stoel is gemakkelijk zat. Het boek gaat ook over het schuldgevoel van deze groepering Duitsers; een schuldgevoel over iets wat ze in hun jeugd hebben nagelaten of stomweg niet hebben kunnen verhinderen zonder het met hun eigen leven te moeten bekopen of - zoals in het geval van Trudy - te moeten denken dat je vader een oorlogscrimineel was.

Het verhaal gaat over Anna en Trudy, moeder en dochter, en speelt zich beurtelings af in de negentiger jaren in Minnesota en in Weimar ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Aan de vooravond van de oorlog is Anna nog geen twintig. Haar moeder is een aantal jaren geleden overleden en ze woont samen met haar despotische vader Gerhardt, die regelmatig partijbonzen uitnodigt als mogelijke huwelijkskandidaten voor zijn dochter. Anna wordt verliefd op de Joodse arts Max op het moment dat er al allerlei verordeningen tegen de Joodse bevolking zijn. Wanneer de situatie steeds dreigender wordt, laat zij Max onderduiken op een tussenvliering in het huis van haar vader. Anna wordt zwanger. Als ze op een dag thuiskomt is Max spoorloos verdwenen. Hij is afgevoerd naar het nabij gelegen concentratiekamp Buchenwald. Na een confrontatie tussen Anna en haar vader, besluit Anna onder te duiken bij Frau Staudt, die een bakkerswinkel drijft. Na verloop van tijd verdwijnt vader Gerhardt uit Weimar om zich elders bij de Partei aan te sluiten en kan Anna boven water komen. Ze helpt Frau Staudt (Mathilde) bij het bakken. Frau Staudt bakt voor de SS bevelhebbers van het concentratiekamp, maar zij zit ook in het verzet en één van de moedige dingen die zij doet is brood afleveren in een holle boom, vlakbij de steengroeve waar de gevangenen uit het concentratiekamp te werk gesteld zijn. De gevangenen laten in deze zelfde holle boom ook berichten achter.

Inmiddels is de kleine Trudy geboren. De oorlogsomstandigheden worden steeds grimmiger en Mathilde wordt op haar tocht naar de holle boom geliquideerd. Anna neemt haar taken over, inclusief het bezorgen van brood in de holle boom. Tegen wil en dank krijgt ze een relatie met Obersturmführer Horst. Later zal ze verklaren dat ze alles alleen maar heeft gedaan om Trudy te beschermen en te eten te kunnen geven.

Aan het einde van de oorlog gaat Anna mee naar Amerika met de militair Jack, een boer uit Minnesota. Trudy heeft als kind vage herinneringen aan Weimar, maar vindt in een lade van haar moeder een doosje met daarin het portret van haar moeder, haarzelf en de Obersturmführer. Trudy wil meer te weten komen over haar vader, maar moeder Anna zwijgt in alle talen. Het feit dat haar vader een SS'er zou zijn, is iets wat Trudy met een schaamtegevoel belaadt. Heel veel later, als Trudy doctor in de Geschiedenis is, begint zij een "Duits projekt", waarbij zij in Amerika wonende Duitsers interviewt over hun verleden in Duitsland. Tot het allerlaatst blijft het spannend of Trudy erin zal slagen de ware identiteit van haar vader te achterhalen.

Het boek is in een vlotte, heldere stijl geschreven - met uitzondering van een enkele barokke uitschieter misschien: "stuurse, dikbuikige wolken racen langs een leikleurige hemel". Er zijn in het boek de nodige gruwelijke passages verwerkt over de wreedheden die plaatsvonden alsook uitvoerige beschrijvingen van deels liederlijke sexscènes.Je kunt je afvragen in hoeverre dit nodig is om een juist beeld te krijgen van de gebeurtenissen. Je kunt het ook zien als een welbeoogd shockeffect, want het meest shockerende is het besef dat dergelijke onvoorstelbare dingen werkelijk gebeurd zijn. En nog lang nadat je het boek uit hebt, blijft deze gedachte hangen.