Boekrecensie: Luthers Theologisch Testament – René Süss

Wortels protestants antisemitisme. In 2006 heeft de Joodse theoloog (voormalig hervormd predikant) René Süss (foto) het boek 'Luthers Theologisch Testament' geschreven. Hierin trekt hij de conclusie dat met Maarten Luther een Jodenhater aan de wieg stond van de reformatie. In het boek geeft Süss een inleiding, vertaling en commentaar op het smaadschrift 'Over de Joden en hun leugens'. Dit boek is een must voor iedereen die wil begrijpen hoe veel protestanten tegen Joden aankijken

Gegevens

• titel: Luthers Theologisch Testament (Over de Joden en hun leugens)
• auteur: René Süss
• jaar 2006
• uitgeverij: VU University Press
• ISBN: 90 8659 015 2

Inhoud van het boek 'Luthers Theologisch Testament'

Von Juden und ihren Lügen
In 1543 kwam Maarten Luther met het smaadschrift 'Von Juden und ihren Lügen'. Het smaadschrift was fel anti-Joods en platvloers in taalgebruik. De Joden zagen het als oproep tot een pogrom. Slechts één Jood, Dulicius, was plan er in de dagen van Luther iets tegen te ondernemen maar hij stierf voordat hij zijn voornemen kon uitvoeren. Pas in 1911 kwam de Joodse rabbijn en wetenschapper Dr. Reinold Lewin met het werk 'Luthers Stellung zu den Juden'. Het betreft een wetenschappelijke studie en geen verweerschrift.

Theologie van Luther in de Protestantse kerk nog steeds herkenbaar
Waarom moet ruim 450 jaar na Luthers smaadschrift erop ingegaan worden? Het smaadschrift komt volgens Süss overeen met zijn theologie die nog steeds herkenbaar is in de Protestantse kerk. De christelijke identiteit wordt er door bepaald. Het gaat om eeuwen oude stereotypen en clichés ten aanzien van de Joden. De hoofdthese van Süss studie luidt dat Luthers werk geen theologisch 'Fremdkörper' is maar er een integraal onderdeel van uit maakt.

Nazi-theologen
Luthers werk is gebruikt door nazi-theologen zoals E. Vogelsang en Th. Pauls. Gezaghebbende Lutherkenners als Bernhard Lohse en Marc Lienhard laten verstek gaan. Wel kritisch is Heiko Oberman (zie: Wortels protestants antisemitisme: heil/onheil uit de Joden). Maar voor de rest worden Maarten Luthers woorden over de Joden gerelativeerd. Zo ook in een recent werk (2003) van Oswald Bayer waar weliswaar gesproken wordt van 'fatale Wirkungsgeschichte' maar waar weinig tekst en uitleg wordt gegeven.

Luthers houding t.a.v. de Joden structureel
Süss toont aan dat Luthers theologische positie tot zijn dood een constante vertoont. Zijn houding t.a.v. Joden is niet impulsief maar structureel.

Christocentrisme
René Süss gaat in zijn benadering uit van de teksten van Luther. Hij wil Luther zo veel mogelijk zelf aan het woord laten om Süss' interpretatie aan te laten sluiten bij de teksten. Hoofdthema is de Joods-christelijke controverse over de uitleg van de Joodse Bijbel. Als hermeneutisch criterium geldt het christocentrisme.

Zes hoofdstukken
De studie van René Süss beslaat zes hoofdstukken.

1. De Joden in Europa van Luther
2. De Hebreeuwse bijbel in de theologie van Luther
3. Wet en Evangelie in de theologie van Luther
4. Luther en de Joden
5. Over de Joden en hun leugens. Commentaar
6. 'Drum immer weg mit ihnen!' Conclusie

Luther en Hitler
Von den Juden und Ihren Lügen is een klassieke tekst uit de christelijke anti-Joodse traditie. Er staan weinig nieuwe elementen in. Aan de aanbevelingen, in het bijzonder tijdens de Nazi-tijd, gaat Süss niet voorbij. Luther had herhaalde angst dat Joden de wereldheerschappij zouden overnemen o.l.v. de Joodse Messias (dit komt in seculiere vorm terug bij de Nazi's). Er zijn theologen die géén verband willen leggen tussen Luther en Hitler, maar de Joodse stereotypen zijn bij beiden hetzelfde. Voor Joden maakt het niet uit of ze vervolgd worden door christenen of Nazi's (die zich vaak ook christenen voelden). De theologie van Luther plaveide de weg naar de Endlösung van de Joden. En er is nog steeds niets veranderd in de stereotypen die over Joden bestaan.

Sociologische en psychologische aspecten
Naast deze theologische studie kijkt René Súss ook nog naar sociologische en psychologische aspecten. Kan de leer van Luther, die nu een slapende vulkaan is, weer ontwaken? Hoe kan theologie 'na Auschwitz' een nieuw gezicht krijgen? Dan zal de volgende stap gezet moeten worden. De christelijke kerk is niet in de plaats gekomen van Israël. Het Nieuwe Testament kan niet als een bron voor selectie worden gebruikt. De teksten uit het NT maken deel uit van de interpretatiegeschiedenis. Teksten kunnen niet gered worden door te beweren dat ze het 'Woord van God' of 'Christus der Geschriften' zijn (dogmatische apriori's). Het NT wordt in de kerk in een traditioneel anti-Joodse leerstellig kader gelezen. Het is in het belang van de hele mensheid om dit soort teksten te signaleren, zorgvuldig te analyseren en zorgvuldig te weerleggen.

Visie van Etsel

In tegenstelling tot het boek van Heiko A. Oberman (Wortels van het antisemitisme) waarvan ik ook een recensie heb geschreven (zie hierboven), is dit boek van René Süss veel diepgravender. De theologie van Maarten Luther wordt uitgebreid behandeld: 'de Hebreeuwse Bijbel in de theologie van Luther' en 'Wet en Evangelie in de theologie van Luther'.

Hebreeuwse Bijbel
Maarten Luther las de Hebreeuwse Bijbel in de oorspronkelijke taal maar vanuit een christocentrisch uitgangspunt. René Süss citeert een mooi stukje van de filosoof Friedrisch Nietzsche over de christelijke uitleg van de Hebreeuwse Bijbel:

Wat kan men van de nawerkingen van een religie verwachten, die sinds haar stichting eeuwenlang die ongehoorde filologische klucht rond het Oude Testament opvoerde? Ik doel op de poging de Joden het Oude Testament onder hun achterwerk weg te trekken met de bewering dat het niets anders zou bevatten dan christelijke leer en dat het bijgevolg de christenen toe zou behoren als het ware volk Israël, terwijl de Joden het slechts ten onrechte zouden hebben toegeëigend (…) In weerwil van de protesten van Joodse geleerden, overal zou in het Oude Testament van Christus en alleen van Christus sprake zijn, met name van zijn kruis. Overal waar maar een stuk hout, een roede, een ladder, een twijg, een boom, een wilgentak, een staf genoemd wordt, zou dit een voorzegging van het kruishout betekenen(...) Heeft iemand dit ooit geloofd, die het beweerde?

Niet alleen Maarten Luther maar vele christelijke theologen geloven het. Nog steeds is het een 'sport' van christenen om Joden dood te gooien met Bijbelteksten uit de Hebreeuwse Bijbel die zouden verwijzen naar de komst van Jezus. De Bijbel wordt door hen christocentrisch uitgelegd. En zo ontstaat onbegrip voor de Joodse uitleg. Luther heeft Mozes hoog staan maar die moet zwijgen nu Jezus is gekomen (Jezus heeft de Wet vervuld). Bijbelse figuren als Abraham, Adam en Eva waren krypto-christenen (Galaten 3:8). Daarom hoopt Luther ook dat de Joden christenen worden.

Huidige protestanten
Wat enorm opvalt in deze studie over Luther is dat zijn ideeën helemaal niet zoveel verschillen met de ideeën die bij veel huidige protestanten leven. Ik bedoel dan niet de oproep van Luther om Joden te vervolgen, maar de interpretatie van de Joodse Bijbel door een christelijke bril. Geen wonder dat bijvoorbeeld de moderne theoloog Boendermaker Luther beschouwt als semi-iudaeus. René Süss beschouwt Luther echter terecht als anti-iudaeus. Luther dacht Joods concludeert Boendemaker ten onrechte: Wij hebben geen andere God dan de God van Israël. (Psalm 68). Maar Luther schrijft echter: Hij is de God van Israël, dat wil zeggen wij hebben geen andere God, dan de God van Israël, Christus is het, die Israël reeds had; van hen zeggen wij nu ook: hij is het die deze dingen doet, die niet alleen Israëls God is maar de God van de hele wereld.

Algemene indruk
Het boek is een gedegen studie over Maarten Luther, beter dan het boek van Heiko Oberman. René Süss vroeg zich af waarom er na het verschijnen van het boek van dr. Hans Jansen 'Christelijke theologie na Auschwitz' niet meer kritische boeken zijn verschenen en waarom weinig christelijke theologen bereid zijn dit te doen. Als ik daar mijn bescheiden mening over mag geven vermoed ik dat dit komt omdat de theologie van Maarten Luther eigenlijk helemaal niet zoveel anders is dan wat christelijke theologen nu nog steeds verkondigen, namelijk de Hebreeuwse Bijbel vanuit een christocentrische invalshoek uitleggen. Ik vermoed dat niet veel protestanten de poten onder hun eigen stoel durven weg te zagen. Zeker na het lezen van het boek van René Süss zullen veel protestantse theologen zeggen 'bekijk het maar'. Hoewel Süss ze niet direct aanvalt zullen ze zich wel aangevallen voelen. Hoe kunnen ze ooit in staat worden geacht om de Hebreeuwse Bijbel niet door een christelijke bril te lezen? De protestantse leer is er eeuwenlang ingestampt en die krijg je er niet zomaar uit.

Hopelijk gaat Süss wel door met verder baanbrekend onderzoek. Hij is inmiddels Joods geworden en zal als Jood natuurlijk veel minder moeite hebben om kritisch te zijn over het christelijke c.q. protestants geloof.

Naschrift

René Süss heeft van de Lutheranen en ook van de PKN op zijn kop gehad over de manier van onderzoek. Dit blijkt uit een krantenartikel van het Reformatorisch Dagblad (zie bron onderaan). Hieruit blijkt maar weer dat protestanten (Lutheranen) heel erg moeilijk kritiek kunnen velen.

Meer informatie in de special: Komt er ooit verzoening tussen Joden en christenen?.