Wortels protestants antisemitisme: heil/onheil uit de Joden

Wie de hedendaagse protestantse houding ten aanzien van Joden wil begrijpen moet teruggaan naar het begin van de Reformatie (Maarten Luther). Luther sprak over het heil en onheil uit de Joden. Hoewel hedendaagse protestanten niet over één kam kunnen worden geschoren, is het algemene beeld er eentje van een haat-liefde verhouding. (Overdreven) liefde omdat Joden Gods volk zijn; haat (onbegrip) omdat de Joden weigeren om Jezus te erkennen als messias. Uitleg afbeelding links bovenaan: logo van PKN (Protestantse Kerk Nederland) - de belangrijkste stroming binnen het Protestantisme in Nederland (ongeveer 2,3 miljoen leden, in circa 1800 gemeenten). In deze stroming zit een belangrijk deel van de Hervormden, de Gereformeerden en de Evangelische Lutheranen. Deze werken veelal samen maar soms lukt dat niet op lokaal niveau en blijven ze gescheiden.

[Dit artikel is een recensie van het boek 'Wortels van het antisemitisme' van Heiko A. Oberman. Ik concentreer me hierbij op het hoofdstuk 'Luther verheft zijn stem'. Oberman (1930-2001) was een protestantse Duits hoogleraar kerkgeschiedenis. Hij is in Nederland geboren en heeft aan de Universiteit Utrecht gestudeerd.

Mijn artikel heeft betrekking op het protestantisme in het algemeen, dus ook de protestanten die niet aangesloten zijn bij de PKN. Voor de goede orde meld ik dat de hervormde en gereformeerde leer voortkwam uit de ideeën van Calvijn en dat de Lutheranen de ideeën van Luther hebben overgenomen. Calvijn was echter wel een leerling van Luther dus er zijn veel overeenkomsten. C. van Atten (Kerk en Israël) zegt over Calvijn en de Joden: "het ging in het volk Israël van het Oude Testament slechts om de uitverkorenen. Na de komst van Christus zijn de uitverkorenen ook onder de heidenen te vinden, en daarmee is een bijzondere rol van Israël in de heilsgeschiedenis eenvoudigweg uitgespeeld."...."Dr. A.J. Visser concludeert in zijn publicatie ‘Calvijn en de Joden’: ‘Positieve uitspraken over de Joden treffen we praktisch niet aan.’" Wel is het zo concludeert Van Atten dat Calvijn minder anti-Joods was dan Luther. "Bij dit alles dient wel bedacht te worden dat Calvijn wel constateert dat de Joden gehaat zijn, maar nergens oproept tot haat."]

Gegevens

• titel: Wortels van het antisemitisme (christenangst en jodenramp in het tijdperk van humanisme en reformatie)
• auteur: Heiko A. Oberman
• jaar: 1983
• uitgeverij: Kok-Kampen
• ISBN: 90 242 27445

Luther verheft zijn stem (samenvatting)

Volgens professor Oberman die onderzoek deed naar Maarten (Martin) Luther is de Reformator niet een antisemiet maar wel een man met twee gezichten: hij verwisselde steeds van rol tussen Jodenvriend en Jodenvijand. In 1523 ruimt hij hindernissen tussen christenen en Joden op die een bekering van de Joden in de weg staan. In de jaren 1530 en 1540 gaat hij tegen de Joden te keer omdat ze weigeren Jezus als messias te erkennen. De broederliefde van 1523 leidde voor Luther helaas niet tot de bekering van Joden. In 1537 gebruikte Martin Luther het feit dat Jezus Christus Jood was tegen de Joden. Joden moesten ophouden uit te zien naar het einde van de diaspora (verstrooiing) en gewoon Jezus als messias accepteren. Alleen bekering en doop zouden leiden tot het messiaanse rijk.

Luther schrijft er vier geschriften over waaronder het beruchte 'Von den Juden und ihren Lügen' (1543). De Joden hebben sinds de komst van Jezus geen toekomst meer op aarde. Ook verzet Luther zich tegen de Talmoed en de Kabbala (Joodse mystiek). Volgens Luther is de Kabbala onwetenschappelijk en ondeugdelijk voor een betrouwbare exegese [Etsel: dit standpunt zie je nog veel terug bij vooral orthodoxe rechtse protestanten]. De Joden zijn voor hun godslastering met verstrooiing en blindheid gestraft [Etsel: ook dit zie je tegenwoordig nog terug bij bepaalde stromingen binnen het Protestantisme].

Martin Luther verzette zich ook tegen de Sabbatariërs, judaïserende christenen die zich aan de Joodse cultische wet bonden. Luther vond dit een zeer kwalijke ontwikkeling.

Volgens Luther is bekering de enige weg ten heil, maar hij verwachtte niet dat de Joden zich massaal zouden laten bekeren.

Samengevat kan worden gezegd dat weliswaar de Jodenverdrijving vóór de Reformatie plaatsvond maar dat humanisme en reformatie op hun eigen manier de strijd aanbonden met de Joden. Met de Joden moest geestelijk worden afgerekend om de Protestantse kerk op te kunnen bouwen. Luther wilde het Oude en Nieuwe Testament samenvoegen. Het Oude Testament stond hoog bij hem aangeschreven. Daarom was Luther niet alleen anti-Joods maar ook anti-katholiek [Etsel: Veel orthodoxe protestanten hebben nog steeds een hekel aan het katholicisme].

Visie van Etsel

Van het boek 'Wortels van het antisemitisme' van de Duitse protestantse theoloog Heiko A. Oberman heb ik slechts een korte samenvatting gegeven van één hoofdstuk dat een redelijk indruk geeft van het boek als geheel. Uiteraard wordt in het boek nog veel dieper op de materie ingegaan en komt ook het humanisme aan bod, maar in deze recensie beperk ik me liever tot Maarten Luther omdat bovendien het laatste en belangrijkste deel van het boek over hem gaat.

weinig aandacht voor de verschillen tussen Jodendom en christendom (protestantisme)
Als eerste punt van kritiek wil ik noemen dat de auteur nauwelijks ingaat op de verschillen tussen Jodendom en christendom (protestantisme), m.u.v. het niet accepteren van Jezus door de Joden. Dat Joden Jezus niet accepteren ligt geheel en al gelegen in het feit dat het Jodendom een totaal ander Godsbegrip heeft dan het christendom. Ook het doel in het leven is voor de Jood anders dan de christen: de Jood dient God om van de aarde een woonplaats voor God te maken; de christen wil gered worden door Jezus uit de klauwen van de Duivel. Er kan dus niet zomaar gesteld worden dat het enige verschil het wel of niet accepteren van Jezus is.

Jodenvriend en Jodenvijand
Een tweede punt dat ik wil aanroeren is de opmerking van Oberman dat Martin Luther niet zozeer een antisemiet was maar eerder een man met twee gezichten: Luther veranderde steeds van rol, dan was hij Jodenvriend en dan weer Jodenvijand. Op het eerste gezicht lijkt de omschrijving van Oberman genuanceerder. Maar wat hield Jodenvriend in de praktijk in? Luther wilde aanvankelijk broederschap om door middel van 'redelijke' argumenten Joden te overtuigen Jezus als messias te aanvaarden. Toen dit niet lukte werd hij een Jodenhater. Voor mij staat het jaloers maken van Joden op Jezus als messias op zich al gelijk aan antisemitisme zelfs als dat -vanuit christelijk perspectief- op redelijke gronden gebeurt. Mijn conclusie is dan ook dat zelfs in de periode van 'broederschap' Luther eveneens als antisemiet kan worden bestempeld.

ontbreken link naar de huidige tijd
Een derde punt is het ontbreken van een link naar de huidige tijd. Er wordt niet duidelijk in hoeverre de leer van Maarten Luther nog steeds invloed uitoefent op de Protestantse kerk. Dat zal uiteraard bij elke stroming binnen de kerk weer anders zijn. Maar over de hele linie genomen kan gesteld worden dat protestanten nog steeds Joden jaloers willen maken op Jezus (dit is een verzachtende uitdrukking voor het woord 'bekering' dat te beladen is, maar komt natuurlijk op hetzelfde neer). Voor protestanten lijkt dit geen enkel probleem te zijn, maar de meeste Joden beschouwen dit toch zeker als een vorm van antisemitisme. Zij gaan dan ook iedere theologische discussie met christenen uit de weg.

algemene indruk van het boek
Mijn algemene indruk is dat het een redelijk eerlijk boek is maar dat het duidelijk vanuit een protestantse invalshoek is geschreven waarbij het Jodendom er bekaaid vanaf komt zodat een christelijke lezer veel moeite zal hebben te begrijpen wat nu werkelijk het probleem is voor de Joden. Om het antisemitisme te kunnen begrijpen moet mijns inziens iedere onderzoeker de kwestie behandelen door een Joodse bril. Wie dat niet doet kan simpelweg niet goed weergeven wat antisemitisme nu werkelijk voor Joden inhoudt. Een onschuldig lijkende discussie over Jezus wordt door een Jood al snel als bedreigend ervaren. Christenen hebben hierbij niets te verliezen, maar voor Joden staat het hele Jood-zijn op het spel: een Jood die Christus aanvaardt is geen echte Jood meer (zie artikel: Joodse identiteit: Wat maakt een Jood echt Joods?). Overigens werd Luther -zoals ik al eerder in de samenvatting aangaf- zelf ook kwaad op christenen die Joodse gebruiken overnamen waaronder de besnijdenis. Dus voor christenen is het kennelijk ook moeilijk te verkroppen wanneer een christen zich laat bekeren tot het Jodendom. Om die reden moeten christenen Joden dus gewoon met rust laten. En dat geldt tevens voor de filosemitische christenen. Het valt me keer op keer op hoe slecht hun kennis is van het Jodendom. Velen van hen geloven echt dat de Joden dezelfde Messias verwachten als zij, namelijk Jezus. Ze kunnen of willen gewoonweg niet accepteren dat het om een heel andere Messias gaat. En ook op andere punten willen ze niet inzien dat het Jodendom en christendom totaal andere godsdiensten zijn. Deze ontkenning is uiterst gevaarlijk en kan, net zoals bij Maarten Luther, heel makkelijk in antisemitisme omslaan.

Naschrift: Kerk en Israël

De kentering in de kortstondige liefde tussen de Protestantse kerk en het Jodendom na de oorlog is vooral zichtbaar in het Israël beleid van de Protestantse kerk. De PKN wordt steeds kritischer t.a.v. Israël c.q. de Joodse staat. Lees hiervoor het artikel: Voor de Protestantse Kerk Nederland blijft Israël gevoelig. Bij de orthodoxe christenen van o.a. de Gereformeerde Bond en de Hersteld Hervormde Kerk (die voortkomt uit de Gereformeerde Bond) is de steun voor Israël nog wel groot, maar bij hen speelt wel het grote verlangen om Joden in Jezus te laten geloven.

Voor een Joodse visie op Maarten Luther verwijs ik naar het artikel: Religieuze geschiedenis Joden 49: Joden en de Reformatie.

Meer informatie in de special: Komt er ooit verzoening tussen Joden en christenen?