InfoNu.nl > Recensies… > Kunst en cultuur > Boekrecensie: De procedure - Harry Mulisch

Boekrecensie: De procedure - Harry Mulisch

De procedure (1998) is één van de grotere romans van Harry Mulish. Na het magnum opus 'Ontdekking van de hemel' worden in 'De procedure' opnieuw grote kwesties aangesneden. Het boek handelt over schepping, leven en dood, en liefde. Het is wederom een ijzersterke roman van de grootste schrijver die we in Nederland kennen. We hebben dit boek dan ook met grote interesse gelezen. Onze vraag hierbij is of wetenschappelijk experimenteren met het leven voor onheil of juist voor heil zorgt.

Gegevens

  • titel: De procedure
  • auteur: Harry Mulisch
  • jaar: 1998
  • uitgeverij: De Bezige Bij
  • ISBN: 90 234 3711 4

Inhoud van het boek 'De procedure'

De titel slaat zowel op een proces als een rechtsgang. Het boek is in drie delen verdeeld (A,B,C) en bestaat verder uit hoofdstukken. Het eerste deel handelt over 'Het Spreken', het tweede deel over de 'Zegsman' en het derde 'Het Gesprek'.

Het eerste deel van het boek gaat over schepping, de schepping van het boek met behulp van letters van het alfabet. Het ontwikkelt zich van de abstracte Mens naar de meer specifieke Persoon naar kunstmatige schepping (de Golem, binnen de Joodse mystiek) en naar de schepping van de schrijver, de hoofdpersoon van het verhaal: Victor Werker.
Mulisch gaat in op alle aspecten van het scheppingsproces in de begin hoofdstukken. Van Gods schepping van Adam, Lilith (eerste vrouw van Adam) en Eva tot aan de schepping van een hoofdpersoon in een boek. Met het hoofdstuk over de golem geeft hij al min of meer prijs hoe het boek gaat aflopen. De golem dient als waarschuwing voor de mens als deze zich gaat bemoeien met het scheppingsproces. Victor Werker is het menselijk duplicaat van de golem. De geboorte van Victor wordt beschreven en de conceptie blijkt niet makkelijk te zijn, evenals zijn geboorte. Zelfs de naam van Victor blijkt geen gemakkelijke keuze te zijn geweest. Victor heeft overeenkomsten met Harry Mulisch zelf: interesse in scheikunde en literatuur, zijn ouders die scheiden en een vader als militair. Maar in tegenstelling tot Mulisch wordt Victor biochemicus en geen schrijver (hoewel Victor fantastische brieven kan schrijven). Zijn specialiteit is de genetica waar hij geleerd heeft leven te scheppen. Zijn eobiont is een moderne golem, een controversiële schepping waar de mens voor god speelt. In dit gedeelte van het boek wordt het wat lastig te volgen omdat het een wetenschappelijk betoog betreft. Veel wordt verteld in brieven die Victor schrijft aan zijn overleden dochter Aurora (werd slechts enkele weken oud). Het ironische is dat Victor wel een genie is in het kunstmatig scheppen van leven, maar niet op een natuurlijke wijze. De brieven worden verzonden naar de moeder van Aurora, Clara, die hem verliet na de dood van Aurora. Hij hoopt zijn vrouw hiermee terug te winnen.

In het laatste deel van het boek worden een serie ontmoetingen en conversaties beschreven. Hierin probeert Victor in overeenstemming te komen met het verleden, heden en de toekomst. De procedure verandert moeiteloos in een proces tegen Victor waar over zijn lot wordt beslist.

Mening Etsel over 'De procedure'

Allereerst zij opgemerkt dat het een zeer knap in elkaar gezet boek is dat ook nog eens uitmuntend is geschreven. Maar ja, van de beste schrijver van Nederland kan en mag je ook niets anders verwachten.

golem is een kunstmatig geschapen wezen; geen mens

Waar ik in mijn artikel op in wil gaan is het fenomeen van de golem. Mulisch legt een verband tussen de golem en Victor. De golem is een kunstmatig geschapen wezen; Victor houdt zich ook bezig met het kunstmatig fabriceren van leven. Bij Victor gaat het echter om een mens; de golem wordt in het Jodendom niet als menselijk wezen beschouwd (zoals Mulisch de lezer ten onrechte wil doen geloven). Die laatste wordt op kabbalistische wijze tot leven gewekt door de werking van het Sefer Jetsiera of inbrenging van de naam van God in zijn mond. De tegenwoordige kloontechnieken bij mensen zijn niet te vergelijken met de legendarische 'Golem van Praag'. De golem werd op boven natuurlijke wijze gecreëerd en kan dus niet als mens beschouwd worden. Daarom ziet het Jodendom het klonen als een natuurlijk proces waarbij de moderne techniek een handje helpt. Overigens kan het doden van de golem niet als moord worden beschouwd omdat er immers geen sprake is van een mens. Daar staat tegenover dat de dood van Victor wel als moord gezien moet worden.

mens is partner van God in de Schepping

Waar Mulisch ook aan voorbij gaat is dat de mens een partner is van God in het scheppingsproces. Alles is in principe toegestaan wat de Tora niet verbiedt. Zolang de kloonwetenschapper er niet op uit is de Schepping te veranderen is er niets mis mee. Het gaat hierbij om vermenigvuldigen. God heeft de Schepping opzettelijk onvolmaakt geschapen om de mens de gelegenheid te bieden de wereld te vervolmaken. Mulisch gooit religieuze visies op één hoop. Zo zijn rechtse christenen wel tegen klonen en andere medische ontwikkelingen zoals stamceltherapie. Het Jodendom kijkt daar veel genuanceerder tegen aan omdat deze de mens ziet als partner van God en niet als tegenstander. Een religieuze Jood zou dus een heel andere invalshoek hebben gekozen als hij een dergelijk boek zou schrijven.

roept de mens onheil op zich af?

Max Pam schrijft in zijn recensie over 'De Procedure' in HP de Tijd (1998): "De dood is het uitvallen van levende functies, maar het leven begint niet met de spontane generatie van dode elementen. Het leven ontstaat niet uit de dood, maar uit andere levende organismen. Het leven ontstaat uit het leven zelf. Wie niettemin het leven uit de dood wil verklaren, heeft een dr. Frankenstein nodig - iemand die levenloze organen aan elkaar naait, de bliksem er door heen laat gaan, om tenslotte een monster te baren dat op zijn beurt weer dood en verderf zaait. Slechts de uitschakeling van het monster kan een veilig voortbestaan van de mensheid garanderen. Dat is ook wat in De Procedure gebeurt. Niet een maal, maar tweemaal. Zowel de moord op de golem, gepleegd door zijn schepper rabbijn Löw, (moorden kan dus niet omdat de golem geen mens is! - Etsel) als die op de hoofdpersoon Victor Werker, vermoedelijk gepleegd door een jaloerse medewerker, is het resultaat van de overtuiging dat een uit het leven opgewekte dood voor de mensheid niets dan rampen kan betekenen. Die moorden hebben dan ook een morele betekenis. Het is de mens niet toegestaan te knoeien met de dood, dat behoort tot het prerogatief van God. Doet hij dat wel dan roept hij het onheil over zichzelf af."

herleving der doden

Maar wat zegt de Bijbel hierover? In hoofdstuk 37 van de profeet Ezechiël worden de doden tot leven gewekt. De religieuze Jood gelooft met volledige overtuiging dat de herleving der doden zal plaatsvinden op een tijdstip dat God goeddunkt. Via kloontechnieken is het mogelijk om van één cel weer een heel nieuw mens te scheppen. Wanneer we weten dat van begraven mensen altijd een aantal cellen overblijven is de herleving van doden dus geen toekomstmuziek meer. En wanneer we beseffen dat de mens een partner is van God in de Schepping komt er dus GEEN onheil van wetenschappelijk ingrijpen zolang we maar de Tora naleven.

Lees verder

© 2009 - 2017 Etsel, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Het theater, de brief en de waarheid - Harry MulischHet theater, de brief en de waarheid is het boekenweekgeschenk van 2000 geschreven door Harry Mulisch. Het is geschreven…
Boekrecensie: Hoogste tijd - Harry Mulisch'Hoogste tijd' (1985) van Harry Mulisch gaat over een tweederangs toneelspeler, Uli Bouwmeester, die al met pensioen is…
Harry Mulisch, één van Nederlands grootste auteursHarry Mulisch (1927 - 2010) geldt als één van de belangrijkste naoorlogse schrijvers en wordt gerekend tot de 'Grote Dri…
Boekrecensie: Siegfried Harry MulischDe laatste roman die Mulisch schreef heet 'Siegfried' uit 2001. Het is een knap in elkaar gezet verhaal over een poging…
Boekrecensie: Zaak 40/61 - Harry MulischZaak 40/61 is een boek van Harry Mulisch welke handelt over het Eichmann proces dat in 1961 in Israël is gevoerd. Mulisc…
Bronnen en referenties
  • De procedure - Harry Mulisch

Reageer op het artikel "Boekrecensie: De procedure - Harry Mulisch"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Etsel
Laatste update: 22-04-2012
Rubriek: Recensies…
Subrubriek: Kunst en cultuur
Special: Harry Mulisch
Bronnen en referenties: 1
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!