InfoNu.nl > Recensies… > Kunst en cultuur > Boekrecensie: Zaak 40/61 - Harry Mulisch

Boekrecensie: Zaak 40/61 - Harry Mulisch

Zaak 40/61 is een boek van Harry Mulisch welke handelt over het Eichmann proces dat in 1961 in Israël is gevoerd. Mulisch heeft dat proces bijgewoond en doet daar in dit boek verslag van. Naast het beschrijven van het proces probeert hij te achterhalen wie de persoon Eichmann was en hoe hij zo moorddadig heeft kunnen handelen. Eichmann werd gezien als de grote planner van de moord op zes miljoen Joden. Mulisch beschouwt Eichmann meer als een machine dan als een mens.

Gegevens

  • titel: Zaak 40/61
  • auteur: Harry Mulisch
  • uitgeverij: De Bezige Bij
  • jaar: 1961 (1984)
  • ISBN: 9023421191

Over de auteur Harry Mulisch

Harry Mulisch is de grootste schrijver van Nederland. Hij heeft heel wat boeken op zijn naam zijn, waarvan de bekendste zijn: De Aanslag, De ontdekking van de hemel en De procedure. De zaak 40/61 was één van zijn eerste boeken en is een non-fictie roman.

Inhoud van 'Zaak 40/61'

Zaak 40/61 verwijst naar de strafzaak onder welk nummer het proces tegen Adolf Eichmann werd gevoerd. In het eerste helft van het boek doet Harry Mulisch uitgebreid verslag van de zaak tegen Eichmann. Hij levert hierbij zijn eigen commentaar. Alvorens het proces aan de orde komt beschrijft Mulisch de twee gezichten van Eichmann. Hij doet dit aan de hand van drie afbeeldingen. Eén foto is echt en is genomen vlak na de ontvoering. De andere afbeeldingen zijn van mannen die nooit hebben bestaan en nooit zullen bestaan. Hierop is Eichmanns foto gehalveerd en iedere helft aangevuld met het eigen spiegelbeeld. Afbeelding 2 is menselijk en afbeelding 3 is een beest. Maar eigenlijk is het anders stelt Mulisch. Afbeelding 3 is het gezicht dat ziet, wat de man van afbeelding 2 doet. Afbeelding 2 is het gladde, onbewogen, meedogenloze gezicht van de moordenaar, afbeelding 3 is het gezicht dat er vertrokken van afschuw naar kijkt. Oftewel afbeelding 2 is Eichmann en afbeelding 3 is het gezicht van de wereld die hem aan het werk ziet.

Tijdens het proces bezoekt Mulisch op de vrije dagen het land Israël en geeft daar een beschrijving van. Het was nog het Israël van vóór de Zesdaagse Oorlog. Mulisch is vooral geïnteresseerd in de bedoeïenen. Hij gaat daarvoor speciaal naar Beer Sjeva. Van het rabbijnen Jodendom moet hij maar niets hebben. De Sjabbat is nog erger dan de zondag in Nederland. Maar de meeste aandacht gaat natuurlijk uit naar Eichmann en het proces. Mulisch beschrijft Eichmanns levensloop en hoe deze bij de nazi's is terechtgekomen. Na de oorlog weet Eichmann via Oostenrijk naar Argentinië te vluchten. De Israëlische geheime dienst Mossad weet hem echter op te sporen en ontvoert hem naar Israël alwaar hij berecht wordt. De activiteiten van Eichmann tijdens de oorlog komen tijdens het proces aan de orde. Er zijn vijftien aanklachten tegen Eichmann geformuleerd en Eichmann geeft bij elke aanklacht aan dat hij onschuldig is. Mulisch probeert er achter te komen wat voor soort mens Eichmann is. Eigenlijk is hij geen mens maar een machine die elk bevel uitvoerde, aldus Mulish. Mulisch gaat, als hij weer weggaat uit Jeruzalem uitgebreid in op de gruwel en haar oorsprong. Hij betoogt dat het nazidom eerder uit bepaalde beelden dan uit bepaalde gedachten is voortgekomen. Ook gaat hij uitgebreider in op Eichmann als machine die elk bevel uitvoerde. Later keert Mulisch opnieuw terug naar Jeruzalem en doet wederom verslag van het laatste deel van het proces. De laatste hoofdstukken gaan over schuldgevoel em gezond verstand. Ook bezoekt hij Warschau en Auschwitz waar hij in die laatste plaats in gaat op wat de resultaten waren van Eichmanns beleid: onbeschrijflijke gruwelheden.

Mening Etsel over 'Zaak 40/61'

Het boek beoogt een reportage te zijn van het proces van Eichmann dat eerder in Elseviers Weekblad werd gepubliceerd. Ik vind het meer een boek dat de overpeinzingen van Mulisch weergeeft inzake de figuur Eichmann. Natuurlijk beschrijft Mulisch wel het proces, maar belangrijker zijn zijn gedachten over deze nazi-figuur.

Mijns inziens is het kern van het boek de twee hoofdstukken die gaan over 'het bevel als fatum' en 'het ideaal der psychotechniek'. Hierin beschrijft Mulisch hoe Eichmann bezeten was door 'het bevel' en hoe hij dat als machine uitvoerde. Eichmann voerde bevelen van priesters uit, van wie hij wist, dat zij vals waren. Maar omdat Eichmann in de positie zat dat hij de bevelen kreeg, diende hij ze uit te voeren. Het bevel is eeuwig, zolang de bevelengever de bevelengever is. Eichmann voerde de bevelen van Hitler uit tot en met diens dood. Daarna was Eichmann solidair met het bevel van de gewone maatschappij en leefde als 'vreedzaam burger' in de Argentijns maatschappij. Toen hij werd opgepakt was hij solidair met de Israëlische politie en beantwoordde alle vragen. Hij stond als eerste op bij het Hof in Jeruzalem en toonde zich toen daarmee solidair. Wechtenbruch die Eichmann dagelijks heeft gesproken zegt zelfs dat Eichmann de hele dag zou touwtje springen als hij het bevel zou hebben gekregen. Eichmann voerde bevelen uit als een machine. Dit kwam door de eed die hij aflegde. De eed heeft een tijdselement in zich: Ik zal altijd gehoorzamen. Eichmanns eed had het karakter van een hersenspoeling. Hij is de machine, die voor alles deugdelijk is. Hij is de juist man op elke plaats. Hij is het ideaal der psychotechniek. Hij verschilt van een machine doordat hij verwekt is en niet gefabriceerd.

Wanneer Mulisch stelt dat Eichmann bevelen uitvoerde van priesters van wie hij wist dat ze vals waren, dan houdt dat in dat Eichmann het verschil wist tussen goed en kwaad. Eichmann koos dus bewust voor het kwaad. Een machine weet gewoonweg het verschil niet tussen goed en kwaad, dat is het verschil met Eichmann die dit verschil wel wist. In dat opzicht vraag ik me af waarom Mulisch Eichmann als een machine typeert. Een machine kan je niet kwalijk nemen wanneer deze fout handelt omdat deze dus het verschil niet weet tussen goed en kwaad. Eichmann wist dit verschil wel, dat schrijft Mulisch zelf. Dus de vergelijking tussen Eichmann en een machine vind ik op dit punt zwak.
Ik kan wel tot op zekere hoogte de gedachtegang van Mulisch begrijpen dat Eichmann handelt als een machine wanneer het het gebrek aan emoties betreft. In dat opzicht was Eichmann een machine. Toch geloof ik dat God ieder mens geschapen heeft met een vrije wil en dat ieder mens (behalve verstandelijk gehandicapten en geesteszieke mensen) bij machte is om daar naar te handelen. Wanneer Mulisch constateert dat Eichmann solidair is met de bevelen van de gewone Argentijnse maatschappij, dan maakt Eichmann dus zelf de keuze om zich aan te passen en zijn nazi-verleden vaarwel te zeggen. Hij handelt dan niet als een machine die een dergelijke keuze niet kan maken. Het is me te gemakkelijk om de conclusie te trekken dat hij dit doet op grond van een 'bevel'. In dat geval zou je deze theorie op alle mensen en in alle situaties kunnen toepassen. De ene keer krijg je het bevel om te gaan stelen en de andere keer koop je gewoon omdat je dat bevolen wordt. Daarmee vervalt de vrije wil.
Hoewel Mulisch dat zo ongetwijfeld niet bedoeld zou hebben, kreeg ik wel de indruk dat door de typering van Eichmann als een machine hij eigenlijk Eichmann 'vrijpleit' van de massamoord op zes miljoen Joden. Eichmann kon gewoon niet anders, hij was een machine die was voorgeprogrammeerd. Tegelijkertijd vraag ik me dan af hoe het dan zit met de duizenden Duitse soldaten die de Joden ombrachten? Waren zij ook machines zonder eigen wil? Kennelijk niet, want Mulisch schrijft dat veel soldaten krankzinnig werden en aan de drank gingen. Een machine zou echter gewoon door zijn gegaan.

Ondanks dit verschil van mening met Mulisch vond ik het boek erg goed geschreven. Hij heeft een eerlijk verslag gedaan van één van de grootste processen van de twintigste eeuw. Leuk was om de beschrijving over Israël te lezen hoe dat land er begin jaren 1960 eruit zag. Dat is dan tegenwoordig toch wel stukken anders.

Lees verder

© 2009 - 2017 Etsel, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Boekrecensie: Hoogste tijd - Harry Mulisch'Hoogste tijd' (1985) van Harry Mulisch gaat over een tweederangs toneelspeler, Uli Bouwmeester, die al met pensioen is…
Harry Mulisch, één van Nederlands grootste auteursHarry Mulisch (1927 - 2010) geldt als één van de belangrijkste naoorlogse schrijvers en wordt gerekend tot de 'Grote Dri…
Boekrecensie: De pupil - Harry MulischDe pupil is een novelle van Harry Mulisch. Het gaat over de literaire schrijverschap van een 18 jarige Nederlander in It…
Het theater, de brief en de waarheid - Harry MulischHet theater, de brief en de waarheid is het boekenweekgeschenk van 2000 geschreven door Harry Mulisch. Het is geschreven…
Boekrecensie: Siegfried Harry MulischDe laatste roman die Mulisch schreef heet 'Siegfried' uit 2001. Het is een knap in elkaar gezet verhaal over een poging…

Reageer op het artikel "Boekrecensie: Zaak 40/61 - Harry Mulisch"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Etsel
Laatste update: 11-04-2013
Rubriek: Recensies…
Subrubriek: Kunst en cultuur
Special: Harry Mulisch
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!